We leven in een hectische maatschappij waarbij we hoge eisen stellen aan onszelf. Overspannenheid ligt op de loer; het aantal geregistreerde gevallen ‘burnout’ stijgt nog steeds. Gelukkig lukt het de meerderheid vooralsnog om ‘overspanning’ te ontsnappen, maar hoe doe je dat? Op welke waarschuwingsignalen moet je letten om niet, zoals die collega van wie je het nooit verwachtte, maanden lang thuis te zitten? Letten op je hartritme kan hierbij een rol spelen.
Hartslag als bioritme
In een vorige blog had ik het al eens over bioritmen en vooral hoe bepalend deze zijn voor een soepel verloop van de dag (en de nacht), mits je erkend dat die ritmen er zijn. Deze keer wilde ik eens inzoomen op een belangrijk bioritme: de hartslag.
Van het hart weten we niet beter dan dat deze regelmatig tikkend tussen ons longen ingeklemd ligt. Ja, als we ons inspannen gaat het hart sneller tikken. Er moet immers meer bloed rondgepompt worden, vooral naar de spieren toe. Maar ook als we nerveus zijn gaat de hartslag omhoog (‘hartkloppingen’). Waar dat goed voor is? Vermoedelijk een evolutionair overblijfsel; immers toename van gevaar (angst) kan betekenen dat we snel in actie moeten komen (vluchten, vechten, jagen).
Nadere bestudering van de hartslag in rust laat nog een fenomeen zien. De hartslag is niet zo constant als we denken. Sterker nog een extreem regelmatige hartslag is zelfs een ongezond teken. Als je fysiek rustig bent is de hartslag meestal ook rustig maar variabel in tijdsduur. Het ene moment tikt de hartslag (omgerekend) met 55 slagen per minuut; het andere moment met 70. Dit hangt o.m. samen met omstandigheden, leeftijd en met je gezondheids- en stresstoestand. De hartslag is een dynamisch bioritme; de frequentie varieert steeds een beetje, klaar om in actie te komen.
De rol van een regelmatige ademhaling
In goede, ontspannen, omstandigheden varieert de hartslag met de ademhaling. Zodra de ademhaling onrustiger wordt veranderd de hartslag. Deze kan versnellen, meer gaan variëren of juist minder gaan variëren. Als je niet spreekt, en je bent kalm, dan zal de hartslag ongeveer het patroon vertonen zoals je dat ziet op nevenstaande grafiek. Met andere woorden de onregelmatigheid in de hartslag vertoont een regelmatig patroon. De hartslag versneld bij of vlak na het inademen en vertraagd na het uitademen. Dit wordt ook wel ‘hartcoherentie’ genoemd. In de cardiologie is dit fenomeen allang bekend en weten ze ook dat deze hartcoherentie na een hartinfarct sterk is verminderd.
In dit filmpjewordt dit fenomeen gedemonstreerd en kun je mee-oefenen (om filmpjes op de site te zien moet je je wel even registreren – gratis..)
En toen was er… stress
Het is zinvol om een onderscheid te maken tussen twee verschillende vormen van stress. In principe is een beetje stress heel gezond (kom ik later nog wel ‘ns op terug), maar als de emoties hoog oplopen (boos, bang, bedroefd), dan zal de hartslag flink veranderen. De hartslag wordt (veel) hoger én hij wordt regelmatiger (met flinke uitschieters; het hart slaat over).
Een andere vorm van stress treed in werking als je lang ergens mee doorgaat, gewoon omdat je een flinke drive hebt, of doordat er deadlines te halen zijn, of doordat er altijd een hoge werkdruk is. De hartslag wordt hier niet veel hoger van, maar wel hoger als in rust. 
En op termijn zal de hartslag verhoogd blijven. Én de hartslag wordt regelmatiger. Dit zie je ook na b.v. het lopen van een marathon (absoluut een stressvolle gebeurtenis voor het lijf – ook daarom onnodig uit gezondheidsoverwegingen).
Bij emotionele stress zijn andere hormonen betrokken als bij werkdruk e.d. In beide gevallen kan de stress in het lijf cumuleren door het hoog blijven van het ‘stresshormoon’-niveau. Daarmee bedoel ik dat de gevolgen van emotionele stress of werkdruk blijvende sporen achterlaat in het lichaam als het maar vaak genoeg optreed en/of lang genoeg duurt. Deze sporen zijn te meten aan … de hartslag. De hartslag blijft hoger als ‘normaal’. Én de hartslag blijft regelmatiger. In de meeste gevallen zie je dat de ademhaling sneller is (in rust).
Leer je hartslag kennel
Het is goed om je eigen hartslag te leren kennen. En om af en toe op je ademhaling te letten. Voor het vaststellen van de (on)regelmaat in je hartslag heb je gevoelige apparatuur nodig en die is vooralsnog kostbaar. Maar als je weet hoe jou hartslag is als je in totale rust bent, dan is dat een goed uitgangspunt om vast te stellen of jij (je lichaam) in een meer gestreste toestand verkeerd.
Meestal is de hartslag het laagste ’s morgens na het wakker worden. Vooral op een dag dat je niet direct eruit moet. Tel je hartslag eens een aantal ochtenden (als je tenminste niet al heel gestrest bent). Doe het zelfde na een dag (hard) werken. Is de hartslag nu duidelijk sneller? Adem dan eens een aantal minuten rustig. Doe b.v. eens deze oefening. En tel daarna je hartslag opnieuw.
Vermoedelijk is de hartslag dan al lager. Is het echt moeilijk om je hartslag weer omlaag te krijgen?, dan kan dat het teken zijn dat je gestrest of vermoeid begint te raken.
Rustig worden
Als je merkt dat de stress oploopt (emoties, druk of allebei) dan kun je overspannenheid ‘bewaken’ door op je hartslag en ademhaling te letten. Als je hartslag in rust gemiddeld hoger blijft als in kalme omstandigheden is dit een teken dat de ‘overspanning’ je lijf inkruipt. Neem een paar maal daags een 10-minuten adem/meditatiepauze. Zulke Stilte Momenten maken wat mij betreft absoluut deel uit van Het Normale Werken.
p.s. een gezond en enigszins fit mens heeft in rust gemiddeld een hartslag van ca 60. Een seconde per hartslag dus. Echter kunnen er door allerlei redenen afwijkingen zijn, die toch normaal of gezond zijn. Mensen die niet of heel weinig bewegen krijgen een hogere hartslag. Vergelijk je hartslag dus met jezelf in verschillende omstandigheden.
Abonneer op updates